Pengenalan

Nama kajian: Nutritional values and bioactive components of under-utilised vegetables consumed by indigenous people in Malaysia

Objektif: Meneroka aspek pemakanan dan antioksidan lima sayur kurang dimanfaatkan yang dimakan oleh masyarakat orang asal di Malaysia, berikutan isu keselamatan makanan yang semakin meningkat.

Negara kajian: Malaysia.

Hutan Malaysia kaya dengan pelbagai spesies tumbuhan, namun banyak daripadanya kekal kurang dimanfaatkan dan hanya dimakan oleh penduduk tempatan. Sayur-sayuran ini jarang dijual secara komersial, dan nilai pemakanannya hampir tidak dikenali oleh masyarakat bandar.

Kajian oleh Norsuhaila Abdul Wahab dan rakan-rakan ini, yang diterbitkan dalam Journal of the Science of Food and Agriculture, menilai lima sayur tersebut: paku nyai atau paku pakis (Stenochlaena palustris), cemperai (Champereia manillana), maman pasir (Cleome viscosa), dudung (Erechtites valerianifolia) dan semambuk (Ardisia pendula). Penyelidik menganalisis kandungan proksimat, vitamin, mineral, sebatian fenolik serta aktiviti antioksidan.

Mengapa Kajian Ini Penting

Isu keselamatan makanan menjadi pendorong utama kajian ini. Dengan populasi yang semakin bertambah dan pergantungan kepada beberapa jenis tanaman sahaja, mencari sumber makanan alternatif yang berkhasiat menjadi semakin penting. Sayur hutan yang sudah lama dimakan oleh masyarakat orang asal mempunyai kelebihan kerana ia telah ‘diuji’ melalui penggunaan tradisional.

Paku pakis khususnya sudah dikenali di pasar tani di Malaysia, terutamanya di Sabah, Sarawak dan Pantai Timur. Data pemakanan yang lebih lengkap boleh membantu mempromosikan sayur ini kepada pengguna yang lebih luas.

Kaedah Kajian

Lima sayur kurang dimanfaatkan dianalisis untuk komposisi proksimat, kandungan vitamin C dan beta-karotena, kandungan kalsium, jumlah kandungan fenolik dan flavonoid. Aktiviti antioksidan dinilai menggunakan ujian pelunturan beta-karotena dan ujian pemerangkapan radikal DPPH. Selain itu, ekstrak sayur diuji untuk keupayaan menghalang pengoksidaan hemoglobin dan lipoprotein berketumpatan rendah (LDL) di makmal. Nilai dilaporkan berdasarkan sampel segar yang boleh dimakan (EFS) atau sampel kering yang boleh dimakan (EDS).

Dapatan Utama

1. Rendah proksimat tetapi tinggi vitamin C

Secara keseluruhan, sayur-sayuran ini mempunyai kandungan proksimat yang rendah. Namun, kandungan vitamin C didapati tinggi, iaitu antara 7.07 hingga 1,263 mg bagi setiap kilogram sampel segar yang boleh dimakan.

Julat yang sangat luas ini menunjukkan perbezaan besar antara spesies. Sayur di hujung atas julat ini berpotensi menjadi sumber vitamin C yang baik, walaupun perlu diingat bahawa vitamin C mudah musnah semasa memasak.

2. Sumber beta-karotena yang baik

Kandungan beta-karotena berada dalam julat 18.4 hingga 43.9 mg bagi setiap kilogram sampel segar. Beta-karotena ialah pigmen jingga yang ditukarkan oleh badan kepada vitamin A, yang penting untuk penglihatan, sistem imun dan kesihatan kulit.

Sayur daun hijau gelap biasanya kaya beta-karotena walaupun warnanya dilindungi oleh klorofil, dan dapatan ini konsisten dengan corak tersebut.

3. Cemperai paling tinggi kalsium

Cemperai mencatatkan kandungan kalsium tertinggi, iaitu 565 mg bagi setiap kilogram sampel segar. Kalsium penting untuk kesihatan tulang dan gigi, serta fungsi otot dan saraf.

4. Semambuk dan maman pasir juara antioksidan

Semambuk mencatatkan jumlah kandungan fenolik tertinggi, iaitu 28.21 g setara asid galik bagi setiap kilogram sampel kering, dan aktiviti antioksidan tertinggi (86.1%) berdasarkan ujian pelunturan beta-karotena. Maman pasir pula mempunyai jumlah kandungan flavonoid tertinggi (39.99 g CE/kg sampel kering) dan aktiviti pemerangkapan radikal DPPH tertinggi (82.2%).

Penyelidik merumuskan bahawa semambuk dan maman pasir berpotensi digunakan sebagai sumber makanan baharu dan makanan berfungsi kerana kaya dengan nutrien dan antioksidan.

5. Menghalang pengoksidaan LDL di makmal

Ekstrak sayur-sayuran ini didapati menghalang pengoksidaan hemoglobin dan LDL dengan ketara, sekali gus mengurangkan penghasilan malondialdehid, iaitu penanda kerosakan oksidatif. Perlu ditegaskan bahawa ini ialah dapatan ujian makmal, bukan kajian pada manusia, jadi ia tidak boleh dianggap sebagai bukti kesan kesihatan secara langsung.

Implikasi Kepada Pengguna dan Industri di Malaysia

Bagi pengguna, paku pakis dan sayur hutan lain boleh menjadi pilihan untuk mempelbagaikan diet. Bagi pengusaha pertanian, sayur seperti paku pakis yang sudah mempunyai pasaran tempatan berpotensi ditanam secara lebih sistematik. Semambuk dan maman pasir pula boleh dinilai lebih lanjut oleh industri makanan berfungsi, dengan syarat keselamatan pengambilan dan identiti spesies dipastikan.

Batasan Kajian

Kajian ini hanya melibatkan lima spesies, dan abstrak tidak menyatakan lokasi pengumpulan sampel atau bilangan sampel. Kesan memasak tidak dinilai, sedangkan kebanyakan sayur ini lazimnya dimasak sebelum dimakan. Ujian pengoksidaan LDL dijalankan di makmal sahaja dan tidak boleh diterjemahkan terus kepada kesan kesihatan manusia.

Langkah Praktikal

Pilih paku pakis yang muda dan segar dari pasar yang dipercayai. Masak dengan kaedah singkat seperti menumis atau mencelur sekejap untuk mengurangkan kehilangan vitamin C. Bagi sayur hutan yang kurang dikenali seperti semambuk atau maman pasir, jangan mengutip sendiri tanpa panduan orang yang arif, kerana kesilapan mengenal pasti spesies boleh membahayakan kesihatan.

Ringkasan Angka Penting

• Vitamin C: 7.07–1,263 mg/kg sampel segar.
• Beta-karotena: 18.4–43.9 mg/kg sampel segar.
• Kalsium tertinggi: cemperai, 565 mg/kg sampel segar.
• Fenolik tertinggi: semambuk, 28.21 g GAE/kg sampel kering; aktiviti antioksidan 86.1%.
• Flavonoid tertinggi: maman pasir, 39.99 g CE/kg sampel kering; DPPH 82.2%.

Kesimpulan

Lima sayur kurang dimanfaatkan yang dimakan oleh masyarakat orang asal di Malaysia rendah dari segi proksimat tetapi tinggi vitamin C, beta-karotena dan antioksidan. Semambuk dan maman pasir dikenal pasti berpotensi sebagai sumber makanan baharu dan makanan berfungsi.

Sumber Rujukan

Abdul Wahab, N. et al. (2015). Nutritional values and bioactive components of under-utilised vegetables consumed by indigenous people in Malaysia. Journal of the Science of Food and Agriculture, 95(13), 2704–2711. DOI: 10.1002/JSFA.7006

Pautan SciSpace: https://scispace.com/papers/nutritional-values-and-bioactive-components-of-under-gvj2tew916

Kata Kunci

sayur kurang dimanfaatkan, paku pakis, vitamin C, beta-karotena, antioksidan, orang asal, keselamatan makanan