Pengenalan

Nama kajian: Phytochemical content and antioxidant activity of selected wild ulam/vegetables consumed by indigenous Jakun community in Taman Negara Johor Endau Rompin (TNJER), Malaysia

Objektif: Mengkaji kandungan fitokimia dan aktiviti antioksidan ulam atau sayur liar terpilih yang dimakan oleh komuniti orang asli Jakun di Taman Negara Johor Endau Rompin.

Negara kajian: Malaysia (Taman Negara Johor Endau Rompin).

Komuniti Jakun merupakan salah satu kumpulan orang asli di Johor yang tinggal berhampiran Taman Negara Endau Rompin. Seperti komuniti orang asli lain, mereka menggunakan pelbagai pucuk dan daun dari hutan sebagai ulam dan sayur harian. Pengetahuan ini merupakan khazanah tradisional yang bernilai, tetapi masih kurang dikaji dari sudut saintifik.

Kajian oleh H.S. Mohd Noor dan rakan-rakan ini menganalisis lima ulam liar yang dikutip dari kawasan tersebut: pucuk simpuh (Dillenia suffruticosa), tebu gogok (Amischotolype griffithii), pucuk sekentut (Paederia foetida), pucuk empeng (Gnetum gnemon) dan pucuk putat (Barringtonia macrostachya). Tumpuan diberikan kepada kandungan fenolik, flavonoid dan aktiviti antioksidan.

Mengapa Kajian Ini Penting

Sebatian fenolik dan flavonoid dalam sayur-sayuran dikaitkan dengan aktiviti antioksidan, iaitu keupayaan meneutralkan radikal bebas. Walaupun bukan nutrien penting seperti vitamin, sebatian ini menjadi tumpuan dalam kajian makanan berfungsi.

Beberapa ulam dalam kajian ini, seperti pucuk sekentut dan pucuk putat, turut dimakan oleh masyarakat Melayu di kampung. Pucuk empeng atau melinjo pula terkenal di Indonesia. Data dari kajian ini relevan bukan sahaja kepada komuniti Jakun tetapi kepada pengguna ulam secara umum.

Kaedah Kajian

Lima ulam liar dikutip dari Taman Negara Johor Endau Rompin. Jumlah kandungan fenolik diukur menggunakan kaedah Folin-Ciocalteu, manakala jumlah kandungan flavonoid diukur dengan kaedah kolorimetri aluminium klorida. Aktiviti antioksidan dinilai menggunakan dua ujian, iaitu DPPH dan ABTS, secara spektrofotometri. Nilai EC50 digunakan, di mana nilai yang lebih rendah menunjukkan keupayaan antioksidan yang lebih kuat.

Dapatan Utama

1. Pucuk simpuh paling tinggi fenolik

Dillenia suffruticosa atau pucuk simpuh mencatatkan jumlah kandungan fenolik tertinggi, iaitu 93.87 ± 0.10 µg setara asid galik/mL, berbanding semua sampel lain.

Simpuh merupakan pokok yang biasa ditemui di kawasan terbuka dan pinggir hutan di Malaysia. Kandungan fenolik yang tinggi menjadikannya menarik untuk kajian lanjut.

2. Pucuk putat paling tinggi flavonoid

Barringtonia macrostachya atau pucuk putat mempunyai jumlah kandungan flavonoid tertinggi, iaitu 115.06 ± 21.54 µg setara rutin/mL. Pucuk putat biasa dimakan sebagai ulam di kawasan luar bandar, terutamanya bersama sambal.

3. Pucuk empeng antioksidan terkuat dalam ujian DPPH

Gnetum gnemon atau pucuk empeng menunjukkan nilai EC50 terendah dalam ujian DPPH, iaitu 3.92 ± 1.52 µg asid askorbik/mL. Nilai EC50 yang rendah menunjukkan potensi antioksidan yang paling kuat dalam ujian ini.

Dapatan ini menarik kerana pucuk empeng tidak menonjol dalam kandungan fenolik atau flavonoid, menunjukkan bahawa sebatian lain mungkin turut menyumbang kepada aktiviti antioksidannya.

4. Pucuk simpuh terbaik dalam ujian ABTS

Dalam ujian ABTS pula, D. suffruticosa menunjukkan aktiviti pemerangkapan tertinggi dengan nilai EC50 7.93 µg/mL. Gabungan kandungan fenolik tertinggi dan prestasi ABTS terbaik menjadikan pucuk simpuh antara ulam paling menonjol dalam kajian ini.

Penyelidik merumuskan bahawa ulam dan sayur dari TNJER kaya dengan fitokimia dan antioksidan, dan berpotensi besar untuk aplikasi dalam perubatan pelengkap serta makanan berfungsi.

Implikasi Kepada Pengguna dan Industri di Malaysia

Bagi pengguna, kajian ini menyokong amalan makan ulam sebagai sebahagian daripada diet seimbang. Bagi agensi pelancongan dan pemuliharaan di kawasan Taman Negara, pengetahuan ulam tradisional komuniti Jakun boleh dijadikan sebahagian daripada program eko-pelancongan dan pendidikan. Dari sudut industri, ekstrak ulam seperti pucuk simpuh dan pucuk empeng berpotensi dikaji sebagai bahan makanan berfungsi, tetapi memerlukan ujian keselamatan yang menyeluruh.

Batasan Kajian

Kajian ini mengukur fitokimia dan antioksidan sahaja, bukan nutrien seperti vitamin, mineral atau protein. Nilai dilaporkan per mL ekstrak, jadi sukar dibandingkan dengan nilai per gram sayur yang dimakan. Ujian antioksidan dijalankan di makmal dan tidak mewakili kesan dalam badan manusia. Rekod SciSpace melabelkan jurnal sebagai Journal of Food Science, tetapi DOI menunjukkan kajian ini diterbitkan dalam Food Research.

Langkah Praktikal

Pengguna boleh mempelbagaikan jenis ulam yang dimakan, termasuk pucuk putat dan pucuk empeng yang mudah didapati di pasar tani di sesetengah kawasan. Basuh ulam dengan bersih di bawah air mengalir sebelum dimakan mentah. Jangan mengutip ulam liar di kawasan yang mungkin terdedah kepada racun rumpai atau pencemaran, seperti tepi jalan besar atau kawasan industri.

Konteks Pemakanan Am

Sebatian fenolik dan flavonoid bukan nutrien penting seperti vitamin atau mineral, tetapi ia merupakan sebatian semula jadi dalam tumbuhan yang banyak dikaji kerana sifat antioksidannya. Kandungannya dalam ulam dipengaruhi oleh spesies, umur daun, keadaan tanah, cahaya matahari dan cara pengendalian selepas dipetik. Oleh itu, nilai yang dilaporkan dalam satu kajian mungkin berbeza daripada sampel lain yang dikutip dari tempat atau musim yang berlainan.

Ulam liar yang tumbuh di hutan biasanya terdedah kepada tekanan persekitaran seperti persaingan cahaya dan serangan serangga. Sesetengah penyelidik berpendapat tekanan ini boleh merangsang tumbuhan menghasilkan lebih banyak sebatian pertahanan seperti fenolik, walaupun perkara ini tidak diuji dalam kajian ini.

Soalan Lazim

Adakah nilai antioksidan di makmal sama dengan manfaat kepada badan? Tidak semestinya. Ujian seperti DPPH dan ABTS mengukur keupayaan ekstrak meneutralkan radikal dalam tabung uji. Penyerapan dan penggunaan sebatian ini dalam badan manusia adalah proses yang lebih kompleks dan memerlukan kajian pada manusia untuk dinilai.

Ringkasan Angka Penting

• Fenolik tertinggi: pucuk simpuh, 93.87 µg GAE/mL.
• Flavonoid tertinggi: pucuk putat, 115.06 µg RE/mL.
• EC50 DPPH terendah: pucuk empeng, 3.92 µg/mL.
• EC50 ABTS: pucuk simpuh, 7.93 µg/mL.

Kesimpulan

Lima ulam liar yang dimakan oleh komuniti Jakun di Endau Rompin kaya dengan fitokimia dan antioksidan, dengan pucuk simpuh paling tinggi fenolik, pucuk putat paling tinggi flavonoid, dan pucuk empeng paling kuat dalam ujian DPPH.

Sumber Rujukan

Mohd Noor, H.S. et al. (2019). Phytochemical content and antioxidant activity of selected wild ulam/vegetables consumed by indigenous Jakun community in Taman Negara Johor Endau Rompin (TNJER), Malaysia. Food Research, 4(1), 28–33. DOI: 10.26656/FR.2017.4(1).179

Pautan SciSpace: https://scispace.com/papers/phytochemical-content-and-antioxidant-activity-of-selected-2366nq4ne3

Kata Kunci

ulam liar, komuniti Jakun, Endau Rompin, pucuk simpuh, pucuk empeng, fenolik, antioksidan