Pengenalan

Nama kajian: Valorization of Milkfish (Chanos chanos) Bone By-Products into Bone Powder and Milkfish Bone Floss Based on Nutritional Characterization and Calcium Contribution

Objektif: Mencirikan komposisi nutrisi serbuk tulang ikan bandeng dan serunding tulang ikan bandeng, serta menilai potensi sumbangan kalsiumnya kepada keperluan harian orang dewasa.

Negara kajian: Tidak dinyatakan dalam abstrak.

Ikan bandeng (Chanos chanos), juga dikenali sebagai ikan susu atau milkfish, terkenal kerana isinya yang mempunyai banyak tulang halus. Untuk memudahkan pengguna, industri menghasilkan bandeng tanpa tulang, tetapi proses ini meninggalkan sejumlah besar tulang sebagai sisa.

Kajian oleh Arisandi dan rakan-rakan yang diterbitkan dalam Berkala Sainstek pada tahun 2026 ini menilai dua cara mudah untuk menukar sisa tulang bandeng menjadi makanan: serbuk tulang sebagai bahan fortifikasi mineral, dan serunding tulang sebagai makanan sedia dimakan.

Mengapa Kajian Ini Penting

Menggunakan hasil sampingan pemprosesan ikan merupakan strategi penting untuk meningkatkan kecekapan pengeluaran dan menyokong prinsip sifar sisa. Tulang ikan yang dibuang bukan sahaja membazir, malah boleh mencemarkan alam sekitar jika tidak diurus dengan baik.

Kajian ini juga menarik kerana ia menggunakan kaedah pemprosesan haba yang ringkas, iaitu merebus, memasak bertekanan tinggi, mengering dan memanggang. Kaedah sebegini boleh diamalkan oleh pengusaha kecil tanpa memerlukan teknologi yang mahal.

Kaedah Kajian

Serbuk tulang dihasilkan dengan membasuh, merebus, mengering dalam ketuhar pada 60–70°C, mengisar dan menapis melalui ayak 80 mesh. Serunding tulang pula dihasilkan dengan merebus awal, memasak bertekanan tinggi pada sekitar 121°C selama kira-kira 2 jam, mengisar bersama rempah dan memanggang sehingga kandungan lembapan rendah. Komposisi proksimat kedua-dua produk dianalisis mengikut kaedah AOAC secara triplikat.

Dapatan Utama

1. Serbuk tulang: abu 52.44% dan protein 21.50%

Serbuk tulang bandeng mengandungi 3.52% lembapan, 21.50% protein, 10.28% lemak, 52.44% abu dan 12.26% karbohidrat. Kandungan abu yang tinggi menunjukkan serbuk ini kaya dengan mineral, manakala kandungan protein lebih daripada satu perlima menunjukkan tulang masih mengandungi protein yang bernilai.

Kandungan lembapan yang sangat rendah juga penting kerana ia membantu memanjangkan jangka hayat serbuk.

2. Serunding tulang: lebih berlemak dan berkarbohidrat

Serunding tulang bandeng mengandungi 3.30% lembapan, 20.82% protein, 23.32% lemak, 25.88% abu dan 26.68% karbohidrat. Berbanding serbuk, serunding mempunyai lemak dan karbohidrat yang lebih tinggi, mungkin berpunca daripada bahan rempah dan proses memanggang.

Kandungan protein kedua-dua produk hampir sama, sekitar 21%, menunjukkan proses penghasilan serunding tidak banyak mengurangkan protein.

3. Tenaga 227 kcal berbanding 400 kcal setiap 100 g

Berdasarkan faktor Atwater, nilai tenaga dikira kira-kira 227 kcal/100 g bagi serbuk tulang dan 400 kcal/100 g bagi serunding tulang. Penyelidik merumuskan serunding sesuai sebagai produk sedia dimakan bertenaga tinggi, manakala serbuk lebih sesuai sebagai bahan fortifikasi mineral.

4. Anggaran kalsium sekitar 15,730 mg/100 g serbuk

Dengan andaian bahawa 30% daripada jumlah abu ialah kalsium, penyelidik menganggarkan serbuk tulang mengandungi kira-kira 15,730 mg kalsium setiap 100 g. Secara teori, hidangan 10 g serbuk melebihi 100% keperluan harian orang dewasa (1,000 mg sehari).

Perlu ditegaskan bahawa nilai ini ialah anggaran berdasarkan andaian, bukan pengukuran terus kalsium, dan kebolehserapan kalsium dalam tubuh tidak diuji.

Implikasi Kepada Pengguna dan Industri di Malaysia

Serunding merupakan makanan yang sangat popular di Malaysia, terutamanya serunding ikan dan daging. Konsep serunding tulang ikan berpotensi menjadi produk inovatif yang menggunakan sisa pemprosesan, sesuai untuk pengusaha IKS di kawasan pesisir. Serbuk tulang pula boleh dipasarkan kepada pengeluar makanan sebagai bahan tambahan kalsium.

Pengguna perlu memahami bahawa serunding tulang tinggi tenaga dan lemak, jadi ia sebaiknya dimakan secara sederhana sebagai lauk tambahan.

Batasan Kajian

Kandungan kalsium tidak diukur secara langsung tetapi dianggarkan berdasarkan andaian 30% daripada abu. Abstrak juga tidak melaporkan ujian sensori, keselamatan mikrob, logam berat atau kebolehserapan kalsium. Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak.

Langkah Praktikal

Pengusaha yang ingin mencuba boleh menggunakan periuk tekanan untuk melembutkan tulang ikan sebelum dikisar bersama rempah untuk serunding. Pastikan tulang benar-benar lembut dan dikisar halus supaya selamat dimakan. Analisis makmal untuk kalsium sebenar dan keselamatan produk wajar dilakukan sebelum dipasarkan.

Konteks Pemakanan Am

Kalsium dalam tulang ikan wujud terutamanya dalam bentuk hidroksiapatit, iaitu sebatian kalsium fosfat yang sama seperti dalam tulang manusia. Dalam masakan tradisional, ikan kecil seperti ikan bilis yang dimakan bersama tulangnya memang dikenali sebagai sumber kalsium. Produk serbuk dan serunding tulang mengembangkan konsep yang sama kepada ikan yang lebih besar, dengan syarat tulang dilembutkan dan dikisar dengan sempurna supaya selamat ditelan.

Persoalan Untuk Kajian Lanjutan

Kajian lanjutan boleh mengukur kandungan kalsium secara terus menggunakan kaedah analisis mineral, bukannya anggaran berdasarkan abu, serta menguji kebolehserapan kalsium daripada serbuk dan serunding tulang. Ujian penerimaan pengguna, jangka hayat simpanan serunding yang tinggi lemak, dan kandungan logam berat juga penting sebelum produk dikomersialkan. Selain itu, perbandingan dengan tulang ikan lain yang banyak diproses di Malaysia, seperti ikan kembung atau ikan tamban, boleh membantu pengusaha tempatan memilih bahan mentah terbaik.

Ringkasan Angka Penting

• Serbuk tulang: protein 21.50%, lemak 10.28%, abu 52.44%.
• Serunding tulang: protein 20.82%, lemak 23.32%, abu 25.88%.
• Tenaga: serbuk sekitar 227 kcal/100 g; serunding sekitar 400 kcal/100 g.
• Anggaran kalsium serbuk: sekitar 15,730 mg/100 g (berdasarkan andaian).

Kesimpulan

Tulang ikan bandeng boleh ditukar menjadi serbuk kaya mineral dan serunding bertenaga tinggi melalui pemprosesan haba yang ringkas, menunjukkan potensi sisa tulang ikan sebagai produk makanan yang bernilai.

Sumber Rujukan

Arisandi, D. et al. (2026). Valorization of Milkfish (Chanos chanos) Bone By-Products into Bone Powder and Milkfish Bone Floss Based on Nutritional Characterization and Calcium Contribution. Berkala Sainstek, 14(1), 22–29. DOI: 10.19184/bst.v14i1.60002

Pautan SciSpace: https://scispace.com/papers/valorization-of-milkfish-chanos-chanos-bone-by-products-into-iglmfnuu2ass

Kata Kunci

ikan bandeng, serbuk tulang, serunding tulang, kalsium, sifar sisa, hasil sampingan ikan