Pengenalan

Nama kajian: The nutritional value of indigenous fruits and vegetables in Sarawak

Objektif: Menyediakan data komposisi proksimat, termasuk kandungan mineral dan vitamin, bagi 16 buah dan 46 sayur asli Sarawak.

Negara kajian: Malaysia (Sarawak).

Hutan hujan tropika Sarawak kaya dengan buah dan sayur asli yang menjadi sumber makanan dan pendapatan tambahan masyarakat luar bandar. Ia biasa dijual di pasar tamu dan pasar hasil hutan di seluruh Sarawak. Namun, penduduk bandar sering menganggapnya kurang berkhasiat dan berstatus rendah.

Kajian klasik oleh Voon Boon Hoe dan rakan yang diterbitkan dalam Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition pada tahun 1999 merupakan antara rujukan paling penting tentang nilai pemakanan makanan asli Sarawak. Ia meliputi 16 buah dan 46 sayur, termasuk daun, buah, umbut dan pucuk.

Mengapa Kajian Ini Penting

Penyelidik menyatakan bahawa masalah sisa racun perosak yang tinggi dalam sayur komersial telah mendorong pengguna yang prihatin kesihatan beralih kepada sayur asli yang bebas racun. Untuk menyokong peralihan ini, data pemakanan yang sahih diperlukan.

Kajian ini juga penting untuk pemuliharaan dan pengkomersialan. Tumbuhan yang terbukti berkhasiat lebih mudah dipromosikan untuk ditanam secara domestik dan dijual secara meluas.

Kaedah Kajian

Komposisi proksimat, termasuk kandungan mineral dan vitamin, dianalisis bagi 16 buah dan 46 sayur asli Sarawak. Sayur yang dikaji merangkumi daun, buah, umbut dan pucuk. Faktor antinutrien seperti hidrogen sianida juga diukur bagi sesetengah sayur.

Dapatan Utama

1. Buah asli seperti dabai dan durian nyekak sangat berkhasiat

Buah seperti dabai (Canarium odontophyllum), kembayau (Dacryodes rostrata f. cuspidata), durian nyekak (Durio kutejensis) dan durian kuning (Durio graveolens) didapati sangat berkhasiat, dengan nilai tenaga, protein dan kalium yang tinggi.

2. Letup, kepayang dan tubu tinggi protein

Dalam kalangan sayur, kandungan protein letup (Passiflora foetida), kepayang (Pangium edule) dan tubu (Pycnarrhena tumetacta) adalah tinggi, iaitu antara 6% hingga 7%. Ini lebih tinggi daripada kebanyakan sayur daun biasa dalam bentuk segar.

3. Teh kampung sangat tinggi magnesium

Daun teh kampung (Leucosyke capitellata) didapati sangat tinggi magnesium, iaitu 626 mg/100 g. Magnesium penting untuk fungsi otot, saraf dan tulang.

4. Setanding sayur tanaman, kecuali vitamin C

Julat nutrien dalam makanan asli secara umumnya setanding dengan banyak spesies yang ditanam, kecuali vitamin C yang lebih rendah. Ini menunjukkan sayur asli bukan ‘kurang berkhasiat’ seperti tanggapan sesetengah penduduk bandar.

5. Kepayang mengandungi sianida tinggi, tetapi boleh dibuang dengan merebus

Sesetengah sayur asli mengandungi faktor antinutrien. Kepayang mengandungi tahap hidrogen sianida yang sangat tinggi, iaitu 1,834 µg/g berat kering, tetapi racun ini boleh disejatkan sepenuhnya melalui perebusan.

Dapatan ini menekankan kepentingan kaedah penyediaan tradisional yang betul. Kepayang mentah tidak selamat dimakan tanpa diproses.

Soalan Lazim

Adakah sayur hutan lebih berkhasiat daripada sayur di pasar raya? Kajian ini mendapati nutrien kebanyakannya setanding, kecuali vitamin C yang lebih rendah. Kelebihan utama yang disebut penyelidik ialah ia bebas sisa racun perosak.

Apakah tubu? Tubu ialah pucuk tumbuhan memanjat (Pycnarrhena tumetacta) yang dimakan sebagai sayur di Sarawak, dengan kandungan protein antara 6% hingga 7% dalam kajian ini.

Perbincangan

Walaupun diterbitkan lebih dua dekad lalu, kajian ini kekal sebagai rujukan asas bagi makanan asli Sarawak. Ia menunjukkan bahawa pengetahuan tradisional masyarakat tentang cara menyediakan makanan, seperti merebus kepayang, mempunyai asas saintifik yang kukuh.

Kajian ini juga menyokong usaha mendokumentasikan dan memulihara tumbuhan makanan hutan sebelum ia hilang akibat perubahan guna tanah.

Implikasi Kepada Pengguna dan Industri di Malaysia

Bagi pengguna, kajian ini menyokong pengambilan buah dan sayur asli Sarawak sebagai sebahagian daripada diet seimbang, dengan syarat ia disediakan mengikut cara tradisional yang selamat. Bagi petani dan agensi pertanian, tumbuhan seperti dabai, tubu dan teh kampung berpotensi dipromosikan untuk penanaman, domestikasi dan pengkomersialan, seperti yang dicadangkan oleh penyelidik.

Bagi industri pelancongan dan makanan, makanan asli Sarawak boleh menjadi daya tarikan gastronomi yang unik.

Batasan Kajian

Kajian ini diterbitkan pada tahun 1999, jadi sesetengah data mungkin telah dikemas kini oleh kajian baharu. Abstrak hanya memberikan beberapa angka utama, bukan nilai lengkap bagi semua 62 makanan. Asas pengiraan (segar atau kering) bagi protein dan magnesium tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak.

Langkah Praktikal

Beli sayur asli daripada penjual yang berpengetahuan dan tanya cara penyediaan yang betul, terutamanya bagi tumbuhan seperti kepayang yang memerlukan pemprosesan untuk membuang racun. Oleh kerana vitamin C sayur asli lebih rendah, gabungkan dengan buah segar seperti jambu atau betik dalam hidangan harian.

Bagi pengunjung pasar tamu di Sarawak, cuba satu atau dua sayur asli setiap minggu untuk mempelbagaikan diet. Tanya penjual tentang cara memasak tradisional, kerana kaedah yang betul bukan sahaja menjamin rasa tetapi juga keselamatan.

Ringkasan Angka Penting

• Bilangan makanan dikaji: 16 buah dan 46 sayur.
• Protein letup, kepayang dan tubu: 6–7%.
• Magnesium daun teh kampung: 626 mg/100 g.
• Hidrogen sianida kepayang: 1,834 µg/g berat kering (hilang selepas direbus).

Kesimpulan

Buah dan sayur asli Sarawak secara umumnya setanding dari segi pemakanan dengan tanaman komersial, kecuali vitamin C. Dabai, durian nyekak, tubu, kepayang dan teh kampung menonjol dari segi nutrien, tetapi sesetengah tumbuhan memerlukan penyediaan yang betul untuk keselamatan. Usaha mendokumentasikan dan mempromosikan makanan asli ini juga penting untuk memelihara warisan makanan masyarakat Sarawak untuk generasi akan datang.

Sumber Rujukan

Voon, B.H. et al. (1999). The nutritional value of indigenous fruits and vegetables in Sarawak. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition, 8(1), 24–31. DOI: 10.1046/j.1440-6047.1999.00046.x

Pautan SciSpace: https://scispace.com/papers/the-nutritional-value-of-indigenous-fruits-and-vegetables-in-38julnf7x2

Kata Kunci

sayur asli Sarawak, tubu, kepayang, dabai, teh kampung, sayur hutan, nilai pemakanan