1. Pengenalan
Pokok durian belanda (Annona muricata) daripada keluarga Annonaceae telah digunakan secara meluas sebagai ubat tradisional untuk merawat pelbagai jenis penyakit merentasi pelbagai negara tropika di dunia. Walaupun pelbagai penemuan perubatan berjaya dicatatkan, pakar kesihatan mula membangkitkan kebimbangan berhubung profil keselamatannya. Sejak penghujung 1990-an, sebuah kajian epidemiologi mendapati wujud kaitan rapat antara amalan pengambilan buah dan minuman teh herba dari spesies Annonaceae dengan kemunculan wabak sindrom Parkinsonisme atipikal dalam kalangan penduduk di pulau Guadeloupe (Caribbean). Hubung kait yang sama turut ditemui dalam pesakit di New Caledonia serta pesakit berketurunan Caribbean yang menetap di London. Laporan-laporan ini memacu lebih banyak kajian mendalam bagi menilai tahap neurotoksisiti durian belanda.
2. Komponen Toksik Utama:
Asetogenin dan Alkaloid
Keupayaan neurotoksik durian belanda secara asasnya didorong oleh kumpulan metabolit sekunder utamanya, iaitu asetogenin annonaceae dan alkaloid benzyltetrahydro-isoquinoline.
- Asetogenin: Annonacin merupakan sebatian asetogenin paling utama dan banyak ditemui terutamanya di dalam daun dan buah durian belanda. Kajian sel mendapati bahawa toksisiti annonacin ke atas kultur sel neuron adalah kira-kira 1000 kali ganda lebih kuat berbanding alkaloid reticuline, dan 100 kali ganda lebih toksik berbanding 1-methyl-4-phenylpyridinium (MPP+)—sejenis neurotoksin yang terbukti menyebabkan Parkinsonisme pada manusia dan haiwan. Sebatian asetogenin lain seperti solamin, annonacinone, dan isoannonacinone juga direkodkan mempunyai tahap neurotoksik yang membimbangkan.
- Alkaloid: Komponen alkaloid jenis isoquinoline seperti reticuline dan coreximine juga didapati mampu mendatangkan kerosakan toksik terhadap kelangsungan hidup sel-sel saraf (neuron) dopaminergik.
3. Mekanisme Ketoksikan Terhadap Sel Saraf
Mekanisme ketoksikan annonacin dan alkaloid pada sel saraf mempunyai corak yang sangat merbahaya kerana ia menyerang pusat tenaga sel. Kajian mendapati sebatian annonacin berupaya menembusi parenkima otak secara terus.
- Menyekat Tenaga (ATP) Otak: Sebatian ini bertindak merencatkan kompleks I mitokondria secara drastik dalam sel neuron dopaminergik mesensefalik. Perencatan ini mengganggu metabolisme sel dengan menurunkan pengeluaran tenaga adenosin trifosfat (ATP) di dalam otak (sehingga 44%).
- Kerosakan Patologi Tau: Kekurangan tenaga ini akhirnya menjejaskan pengangkutan mitokondria ke soma sel, mencetuskan patologi pada protein tau (seperti hiperfosforilasi tau), lalu menyebabkan kematian neuron (neurodegeneration) terutamanya di kawasan basal ganglia.
4. Bukti Penilaian Praklinikal (In Vivo)
Kajian in vivo pada model haiwan yang membabitkan pemberian annonacin secara intravena pada tikus makmal (3.8 dan 7.6 mg/kg sehari, selama 28 hari) merekodkan kecacatan neuropatologi yang nyata pada basal ganglia dan nukleus batang otak. Berlaku kerugian ketara pada neuron dopaminergik di kawasan substantia nigra di otak serta kehilangan neuron GABAergik di bahagian striatum. Penyelidik menganggarkan secara kasar bahawa jumlah annonacin yang diambil oleh seorang manusia jika mengambil satu biji buah soursop atau meminum satu tin nektarnya setiap hari selama setahun adalah bersamaan dengan dos intravena harian yang merosakkan otak tikus makmal tersebut.
5. Kesimpulan
Sebagai kesimpulan, pelbagai kajian toksikologi terkini jelas membuktikan bahawa durian belanda (Annona muricata) tidak hanya berpotensi sebagai penyembuh tetapi juga sebagai toksin biologi sekiranya disalahgunakan. Walaupun wujud sedikit pertikaian mengenai tahap kelarutan asetogenin masuk ke dalam badan melalui saluran pencernaan manusia, dapatan pra-klinikal bersetuju bahawa kompaun fitokimia utamanya (terutamanya annonacin) mampu mengancam sel-sel saraf. Oleh yang demikian, penggunaan durian belanda pada kepekatan dos yang tinggi secara berterusan (jangka panjang) perlulah dielakkan bagi mencegah risiko penyakit kemerosotan saraf (neurodegeneratif). Ujian klinikal ke atas manusia sangat diperlukan untuk memastikan dos tepat yang memberikan kesan farmakologi yang selamat.
Sumber Rujukan:
- Coria‐Téllez, A. V., Montalvo-González, E., Yahia, E. M., & Obledo-Vázquez, E. N. (2018). Annona muricata: A comprehensive review on its traditional medicinal uses, phytochemicals, pharmacological activities, mechanisms of action and toxicity. Arabian Journal of Chemistry, 11(5), 662–691.
- Abdul Wahab, S. M., Jantan, I., Haque, M. A., & Arshad, L. (2018). Exploring the Leaves of Annona muricata L. as a Source of Potential Anti-inflammatory and Anticancer Agents. Frontiers in Pharmacology, 9.
- Moghadamtousi, S. Z., Fadaeinasab, M., Nikzad, S., Mohan, G., Ali, H. M., & Kadir, H. A. (2015). Annona muricata (Annonaceae): A Review of Its Traditional Uses, Isolated Acetogenins and Biological Activities. International Journal of Molecular Sciences, 16(7), 15625–15658.
- Mutakin, M., Fauziati, R., Fadhilah, F. N., Zuhrotun, A., Amalia, R., & Hadisaputri, Y. E. (2022). Pharmacological Activities of Soursop (Annona muricata Lin.). Molecules, 27(4), 1201.
- Laporan Kesihatan Tempatan (Ulasan Khasiat Daun Durian Belanda), Bahagian Bukti & Ujian Sampingan, Bukti Penilaian Ketoksikan & Toksikiti Saraf (2024).
